ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ PLACEBO & ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΗ ΙΑΤΡΙΚΗ

Πόσο (πραγματικά) αποτελεσματικές είναι οι εναλλακτικές μέθοδοι θεραπείας;

Το φαινόμενο placebo είναι η θεραπευτική επίδραση που προκύπτει από την πίστη του ασθενούς στη θεραπεία. Είτε πρόκειται για μεθόδους της συμβατικής Ιατρικής είτε για εναλλακτικές προσεγγίσεις. Ωστόσο, ίσως έχει μεγαλύτερη κρισιμότητα για τις εναλλακτικές μεθόδους, καθώς πολλοί υποστηρίζουν ότι τα όποια θετικά αποτελέσματα εμφανίζονται, είναι συνέπεια αυτού του φαινομένου – αμφισβητώντας τη θεραπευτική τους αξία.

Ακόμα και όταν ένας ασθενής λαμβάνει μια μη δραστική ουσία (π.χ. ένα χάπι με ζάχαρη αντί για το κανονικό χάπι) έχει παρατηρηθεί ότι μπορεί να παρουσιάσει σχετική βελτίωση. Βέβαια, προϋπόθεση αποτελεί να μην γνωρίζει ότι, κανονικά, δεν αναμένεται να είναι δραστικό το σκεύασμα που παίρνει. Το φαινόμενο αυτό καλείται «φαινόμενο placebo» και ορίζεται ως μια μετρήσιμη βελτίωση της κατάστασης της υγείας ενός ασθενούς, την οποία είναι δυνατό να διαπιστώσουν οι ιατροί ή να αισθανθεί ο ίδιος, αλλά δεν αποτελεί συνέπεια μιας πραγματικής θεραπείας. Οφείλεται στην πίστη του ασθενούς ότι η εφαρμοζόμενη θεραπεία θα μπορέσει να αποκαταστήσει το πρόβλημα της υγείας του. Μπορεί να αφορά σε ένα φάρμακο (εικονικό φάρμακο), μια τεχνική ή μια θεραπευτική διαδικασία.

Το φαινόμενο αυτό χρησιμοποιείται ευρέως ως ερευνητικό εργαλείο σε μελέτες, κατά τις οποίες αξιολογούνται νέες φαρμακευτικές ουσίες ή καινούργιες τεχνικές. Στις συγκεκριμένες μελέτες, η αποτελεσματικότητα της υπό εξέταση αγωγής επιβεβαιώνεται μόνο όταν αποδειχθεί ότι υπερτερεί έναντι των όποιων θετικών επιδράσεων παρατηρούνται στην ομάδα ελέγχου. Η ομάδα ελέγχου περιλαμβάνει τους συμμετέχοντες στη μελέτη, στους οποίους εφαρμόζεται εικονική αγωγή (όπως τα χάπια με ζάχαρη). Επομένως, η ενδεχόμενη βελτίωση στα άτομα αυτά αποτελεί συνέπεια του φαινομένου placebo. Η πρώτη μελέτη στην Ιατρική, η οποία σχεδιάσθηκε με αυτόν τον τρόπο, έγινε το 1907 και από τότε η ύπαρξη μιας ομάδας ελέγχου θεωρείται ότι αυξάνει την εγκυρότητα των μελετών και προσδίδει μεγαλύτερη αξία στα ευρήματά τους.

Πώς δρα το φαινόμενο placebo;

Στο παρελθόν, ορισμένοι ερευνητές είχαν αμφισβητήσει ακόμα και την ύπαρξη του φαινομένου placebo. Πλέον, όμως, θεωρείται ένα υπαρκτό φαινόμενο, καθώς διαπιστώνεται και με πειραματικές μεθόδους. Για παράδειγμα, έχουν καταγραφεί μεταβολές της εγκεφαλικής δραστηριότητας ως συνέπεια εφαρμογής μιας εικονικής αγωγής.

Η πλέον αποδεκτή άποψη αναφέρει ότι το φαινόμενο placebo προκύπτει επειδή ο ασθενής πιστεύει στο φάρμακο, στη θεραπεία ή στον θεραπευτή. Μετά την εφαρμογή της εικονικής θεραπείας, ο εγκέφαλος του ασθενούς προκαλεί μεταβολές στη λειτουργία άλλων οργάνων με αποτέλεσμα να επέρχεται η βελτίωση. Δηλαδή, ο ασθενής αναμένει ότι θα αισθανθεί καλύτερα και αυτό συμβαίνει. Οι μηχανισμοί των επιδράσεων δεν είναι πλήρως κατανοητοί. Όμως, το γεγονός ότι εμφανίζονται οι συγκεκριμένες επιδράσεις δεν σημαίνει ότι η πάθηση ή τα συμπτώματά του ατόμου ήταν – κατά οποιαδήποτε έννοια – ψευδή. Η ύπαρξη του φαινομένου placebo αποτελεί άλλη μια απόδειξη της σχέσης σώματος – μυαλού. Σύμφωνα με ορισμένα ερευνητικά δεδομένα, το φαινόμενο μπορεί να αποδοθεί εν μέρει στην απελευθέρωση ενδορφινών στον εγκέφαλο. Οι ουσίες αυτές αποτελούν τα φυσικά αναλγητικά του σώματος. Όμως, σίγουρα, οι υποκείμενοι μηχανισμοί είναι περισσότερο σύνθετοι, δεδομένου ότι τέτοιες επιδράσεις δεν προκύπτουν μόνο σε σχέση με τον περιορισμό του πόνου.

Εκτός από τη σημασία του για τις διάφορες κλινικές μελέτες, το φαινόμενο placebo επηρεάζει την άσκηση της Ιατρικής σε όλους τους χώρους που παρέχονται θεραπείες. Πολλοί άνθρωποι αισθάνονται καλύτερα αφού υποβληθούν σε μία θεραπεία, την οποία θεωρούν αποτελεσματική. Όμως, και το αντίστροφο μπορεί να συμβεί. Για παράδειγμα, παρατηρήθηκε σε ασθενείς με νόσο Alzheimer ότι ένιωθαν μικρότερη ανακούφιση από τα αναλγητικά και απαιτούσαν μεγαλύτερη δόση, επειδή είχαν ξεχάσει ότι είχαν πάρει τα φάρμακά τους (ή ότι αυτά αποδείχθηκαν αποτελεσματικά για τον πόνο τους στο παρελθόν). Μάλιστα, ακριβώς αυτή η αντίστροφη συσχέτιση έρχεται να επιβεβαιώσει ακόμα περισσότερο τη σημασία της θετικής προσδοκίας από τη θεραπεία. Παράλληλα, τονίζει την επίδραση των προηγούμενων εμπειριών για την εμφάνιση του φαινομένου.

Σε μια μελέτη, κατά την οποία διερευνήθηκε η επίδραση του φαινομένου placebo, οι συμμετέχοντες χωρίστηκαν σε δύο ομάδες. Τα άτομα της πρώτης ομάδας ελάμβαναν ένα αναλγητικό και της δεύτερης ένα εικονικό φάρμακο. Μετά από μερικές ημέρες, δόθηκε εικονικό φάρμακο (το οποίο έμοιαζε με το πραγματικό) στο σύνολο των συμμετεχόντων. Διαπιστώθηκε ότι η ανακούφιση από τον πόνο ήταν μεγαλύτερη στα άτομα της πρώτης ομάδας, ακόμα και όταν είχαν αρχίσει να λαμβάνουν το εικονικό σκεύασμα. Η συγκεκριμένη μελέτη κατέδειξε, κυρίως, τη σημασία των προηγούμενων εμπειριών των ατόμων. Δηλαδή, ένα εικονικό σκεύασμα οδηγούσε σε μεγαλύτερο αναλγητικό αποτέλεσμα όταν έμοιαζε με το πραγματικό φάρμακο, το οποίο είχε προηγουμένως ανακουφίσει τα άτομα από τον πόνο.

Είναι δύσκολο να παραγνωρίσει κάποιος τη σημασία του φαινομένου placebo, όταν η επίδρασή του προκύπτει ακόμα και μέσα από απλά πράγματα (π.χ. διαπιστώθηκε ότι πολλοί ασθενείς θεωρούν πιο δραστικό ένα μεγαλύτερο χάπι από ένα μικρότερο). Επειδή μια εικονική αγωγή οδηγεί σε ένα θετικό αποτέλεσμα, ο ασθενής είναι πιθανό να πιστέψει ότι έχει ιαθεί. Όμως, σε μελέτες με καρκινοπαθείς, στους οποίους είχαν παρατηρηθεί τέτοιες επιδράσεις (π.χ. περιορισμός του πόνου), διαπιστώθηκε ότι η επίπτωση της εικονικής αγωγής στην ανάπτυξη του κακοήθους όγκου ήταν από ελάχιστη έως μηδενική (δηλαδή, ο όγκος δεν συρρικνώθηκε). Παρόλα αυτά, είναι αλήθεια ότι ένα εικονικό σκεύασμα μπορεί να ανακουφίσει από συγκεκριμένα συμπτώματα, όπως ο πόνος, το άγχος, η έντονη κόπωση ή οι διαταραχές του ύπνου.

Τι είναι το φαινόμενο nocebo;

Το φαινόμενο nocebo αποτελεί το ακριβώς αντίθετο από το φαινόμενο placebo. Αφορά τις περιπτώσεις κατά τις οποίες προκύπτουν εντονότερα συμπτώματα ή εμφανίζονται παρενέργειες μετά την εφαρμογή μιας εικονικής θεραπείας, η οποία δεν θα έπρεπε να συνεπάγεται κάποιο αποτέλεσμα (θετικό ή αρνητικό). Ορισμένοι ερευνητές πιστεύουν ότι μπορεί μερικώς να ερμηνευτεί από την παρουσία ουσιών στον οργανισμό, οι οποίες προκαλούν τη μεταβίβαση σχετικών μηνυμάτων μέσω του νευρικού συστήματος.

Αν και αντίθετα, τα δύο αυτά φαινόμενα αποδεικνύουν ότι δεν υπάρχει μια άμεση σχέση μεταξύ της εφαρμογής μιας θεραπευτικής αγωγής και του αποτελέσματος που θα προκύψει. Στην πραγματικότητα, ανάμεσά τους παρεμβάλλεται ο ίδιος ο ασθενής με τις προηγούμενες εμπειρίες του και τις προσδοκίες που έχει από τη θεραπεία.

Πώς συνδέονται όλα αυτά με τις εναλλακτικές θεραπείες;

Παρόλο που δεν γνωρίζουμε ακριβώς τον τρόπο με τον οποίο το μυαλό επιδρά στο σώμα, η αντίληψη αυτή υπάρχει σε όλη τη διάρκεια της ιστορίας του ανθρώπου και είναι επαρκώς τεκμηριωμένη υπό συγκεκριμένες περιστάσεις. Σε πολλές πρωτόγονες κοινωνίες, η αντιμετώπιση των νοσημάτων βασιζόταν στη σχέση μυαλού – σώματος. Σίγουρα, οι αρχαίοι θεραπευτές μπορεί να μην «έβλεπαν» το έργο τους ως μια εφαρμογή του φαινομένου placebo, η δύναμή τους, όμως, προέκυπτε με παρόμοιο τρόπο – κυρίως βάσει της πίστης των ασθενών ότι ο θεραπευτής μπορούσε να αποκαταστήσει την υγεία τους. Παράλληλα, είναι λογικό να υποθέσει κάποιος ότι η κατάσταση της υγείας πολλών ατόμων βελτιωνόταν εξαιτίας των έμφυτων μηχανισμών άμυνας του ανθρώπινου οργανισμού. Βέβαια, η διαδικασία της ανάρρωσης πιστωνόταν στον θεραπευτή από την εκάστοτε κοινωνία.

Σύμφωνα με την άποψη πολλών εκπροσώπων της συμβατικής Ιατρικής, οι θετικές επιδράσεις, που παρατηρούνται κατά την εφαρμογή των εναλλακτικών θεραπευτικών μεθόδων, είναι συνέπεια του φαινομένου placebo. Οι ασθενείς επιθυμούν να βοηθηθούν από τη θεραπεία και, ακριβώς επειδή πιστεύουν σε αυτή, προκύπτουν τα ευεργετικά αποτελέσματα για την υγεία. Άλλωστε, τις περισσότερες φορές, οι εναλλακτικές προσεγγίσεις αποδεικνύονται αποτελεσματικές όταν εφαρμόζονται για την αντιμετώπιση εκδηλώσεων με υποκειμενικά χαρακτηριστικά (όπως ο πόνος). Δηλαδή, αν και ο πόνος είναι ένα αντικειμενικό εύρημα σε διάφορες παθολογικές καταστάσεις, η έντασή του και, κυρίως, το κατά πόσο υποχωρεί μετά την εφαρμογή μιας θεραπείας εξαρτώνται από την υποκειμενική αντίληψη του ασθενούς σε μεγάλο βαθμό. Ο Δρ Robert Ader έχει πραγματοποιήσει μελέτες αναφορικά με τη σχέση του φαινομένου placebo με τις εναλλακτικές θεραπείες. Θεωρεί ότι οι εναλλακτικές προσεγγίσεις προκαλούν πραγματικά – ευεργετικά αποτελέσματα για την υγεία. Όμως, αυτό δεν σημαίνει ότι οι συγκεκριμένες τεχνικές έχουν ουσιαστική θεραπευτική αξία, καθώς – στην πλειοψηφία των περιπτώσεων – οι εμφανιζόμενες επιδράσεις αποτελούν συνέπεια του φαινομένου placebo. «Εκτός εάν πιστεύετε ότι υπάρχουν άνθρωποι με μαγικές δυνάμεις, οι οποίοι μπορούν να σας θεραπεύσουν αγγίζοντας το σώμα ή μετακινώντας τα χέρια σας. Είναι πιθανό να σας κάνουν να αισθανθείτε καλύτερα; Πράγματι, αυτό είναι πολύ πιθανό, ειδικά εάν πιστεύετε ότι μπορούν», σημειώνει χαρακτηριστικά ο ερευνητής.

Ποια είναι τα ευρήματα των μελετών σχετικά με αυτό το θέμα;

Οι εκπρόσωποι της συμβατικής Ιατρικής βασίζουν την εκτίμησή τους ότι το θεραπευτικό όφελος των εναλλακτικών θεραπειών αποτελεί συνέπεια του φαινομένου placebo και στην απουσία επαρκών ερευνητικών δεδομένων, τα οποία να αποκλείουν τη επίδραση του φαινομένου από τις θετικές εκβάσεις των θεραπειών. Όπως αναφέρθηκε, στο πλαίσιο της συμβατικής Ιατρικής, είναι καθιερωμένη η ερευνητική διαδικασία σύγκρισης της αποτελεσματικότητας κάθε καινούργιας αγωγής με την επίδραση του φαινομένου placebo, πριν από την ευρεία χρήση της σε ασθενείς. Ακόμα και όταν υπάρχουν, οι αντίστοιχες μελέτες για τις μεθόδους της εναλλακτικής Ιατρικής είναι συχνά αντικρουόμενες ή περιορισμένης αξίας, με μικρό αριθμό συμμετεχόντων και ορισμένα μεθοδολογικά προβλήματα.

Για παράδειγμα, ο Βελονισμός είναι μια καθιερωμένη μορφή θεραπείας στην Κίνα και οι εφαρμογές του έχουν αποτελέσει αντικείμενο ενός συγκριτικά μεγαλύτερου αριθμού μελετών. Ωστόσο, οι περισσότερες από αυτές, που κατέληξαν σε θετικά ευρήματα, έχουν γίνει χωρίς να περιλαμβάνεται μια ομάδα ελέγχου για να διαπιστωθεί η επίδραση του φαινομένου placebo. Η αντιμετώπιση του πόνου είναι μια από τις κυριότερες αιτίες, για τις οποίες καταφεύγουν στον Βελονισμό ασθενείς από δυτικές χώρες. Ο πόνος, που εμφανίζεται στο γόνατο εξαιτίας αρθρίτιδας, αποτελεί μια τέτοια περίπτωση. Με σκοπό την αξιολόγηση της επίδρασης του φαινομένου placebo, μια μελέτη στις ΗΠΑ κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η εφαρμογή της πραγματικής βελονιστικής τεχνικής προσέφερε μεγαλύτερη ανακούφιση από τον πόνο, σε σύγκριση με μια εικονική διαδικασία κατά την οποία ασκείτο απλά πίεση με μεταλλικούς οδηγούς στο δέρμα – χωρίς να εισάγονται βελόνες. Όμως, σε μια ευρωπαϊκή μελέτη συμμετείχε διπλάσιος αριθμός ασθενών με αρθρίτιδα και επιλέχθηκε μια «περισσότερο ρεαλιστική» εικονική διαδικασία για τη σύγκριση με την πραγματική βελονιστική τεχνική. Αντίθετα από την αμερικανική μελέτη, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι η ανακούφιση από τον πόνο οφειλόταν στο φαινόμενο placebo.

Τι απαντούν οι υποστηρικτές των εναλλακτικών μεθόδων;

1. Η σχέση μυαλού - σώματος. Οι υποστηρικτές διαφόρων εναλλακτικών μεθόδων εκφράζουν την άποψη ότι οι θεραπείες αυτές πλεονεκτούν έναντι της συμβατικής Ιατρικής επειδή εφαρμόζουν μια ολιστική προσέγγιση για την αποκατάσταση και την προαγωγή της υγείας. Δεν επιχειρούν μόνο να αντιμετωπίσουν την εκάστοτε παθολογική κατάσταση ή να ανακουφίσουν τον ασθενή από τα συμπτώματα που εμφανίζει τη δεδομένη χρονική στιγμή. Προσεγγίζουν το άτομο ως σύνολο με σκοπό να επιτύχουν θεραπευτικές δράσεις όπου απαιτείται (μυαλό και σώμα), χωρίς να επικεντρώνονται αποκλειστικά στο πρόβλημα που αναφέρει αρχικά ο ασθενής. Σε αυτή τη διαδικασία, η σχέση μυαλού – σώματος κατέχει κεντρικό ρόλο. Παράλληλα, αποτελεί ζητούμενο της θεραπείας να κινητοποιηθούν οι εγγενείς δυνάμεις του ατόμου ώστε να αποκατασταθεί η υγεία του. Όλα αυτά, όμως, δεν σημαίνουν ότι οι εναλλακτικές μέθοδοι αποτελούν απλές εφαρμογές του φαινομένου placebo. Κάθε μέθοδος στηρίζεται σε ένα θεωρητικό υπόβαθρο για την επαναφορά της υγείας, είτε πρόκειται για τη ροή ενέργειας στο σώμα σύμφωνα με τον Βελονισμό, είτε για τις επιδράσεις των ομοιοπαθητικών φαρμάκων και των φυσικών ουσιών των βοτάνων.
2. Το φαινόμενο placebo στη συμβατική Ιατρική. Οι ειδικοί στις εναλλακτικές μεθόδους θεωρούν ότι η συμβολή των εγγενών δυνάμεων του ατόμου στο θεραπευτικό αποτέλεσμα δεν αποτελεί ένα στοιχείο για το οποίο θα έπρεπε να «απολογηθούν» - πόσο μάλλον όταν αυτό επιτυγχάνεται χωρίς να συνοδεύεται από τις παρενέργειες των φαρμάκων της συμβατικής Ιατρικής. Άλλωστε, ακόμα και οι καθιερωμένες θεραπευτικές εφαρμογές δεν στερούνται της επίδρασης αυτο-θεραπευτικών μηχανισμών.
Σύμφωνα με ερευνητικά δεδομένα, οι αυτό-θεραπευτικές δράσεις αντιστοιχούν σε σημαντικό ποσοστό του θεραπευτικού οφέλους κάθε αγωγής (ακόμα και των πιο προσεκτικά ελεγμένων φαρμάκων), είτε αυτές τις δράσεις τις ονομάσουμε «φαινόμενο placebo» είτε όχι. Το συγκεκριμένο στοιχείο είναι γνωστό από το 1955, όταν μετά από ανάλυση πολλών προηγούμενων μελετών, οι ερευνητές κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι το 32% των ασθενών ανταποκρίνονται σε μια εικονική αγωγή. Μετέπειτα μελέτες επιβεβαίωσαν ότι μια εικονική αγωγή είναι δυνατό να αυξήσει τον καρδιακό ρυθμό, την αρτηριακή πίεση ή την ταχύτητα αντίδρασης ενός ανθρώπου, εφόσον ο ερευνητής τον ενημερώσει προηγουμένως ότι αναμένεται μια τέτοια επίδραση. Με αντίστοιχο τρόπο, ένα εικονικό φάρμακο μπορεί να καταστείλει σωματικές λειτουργίες.
Μάλιστα, στο πλαίσιο της συμβατικής Ιατρικής, η επίδραση του φαινομένου placebo δεν έχει παραμείνει αναξιοποίητη, παρόλο που θεωρείται η μορφή Ιατρικής με την πληρέστερη τεκμηρίωση της αποτελεσματικότητας των θεραπευτικών εφαρμογών. Για παράδειγμα, σύμφωνα με μια μελέτη, πολλοί ιατροί παραδέχθηκαν ότι θα χορηγούσαν στους ασθενείς τους ένα φάρμακο ή βιταμίνες για να προκαλέσουν την ενεργοποίηση του φαινομένου (χωρίς πραγματικά να πιστεύουν ότι η συγκεκριμένη αγωγή θα μπορούσε να επηρεάσει ειδικά τη νόσο τους), εάν δεν είχαν άλλη επιλογή. Άλλωστε, η πρακτική της χορήγησης ενός εικονικού φαρμάκου είχε εφαρμοστεί στο παρελθόν για την ανακούφιση ασθενών από τις εκδηλώσεις παθήσεων, για τις οποίες οι ιατροί στερούνταν άλλων θεραπευτικών επιλογών.
3. Τα αρνητικά ευρήματα των μελετών. Το πρώτο επιχείρημα των υποστηρικτών ορισμένων εναλλακτικών μεθόδων σημειώνει ότι η ολιστική προσέγγιση του ασθενούς εμπεριέχει την επίδραση της σχέσης μυαλού – σώματος. Το δεύτερο προσθέτει ότι αυτο-θεραπευτικές επιδράσεις προκύπτουν και στο πλαίσιο της συμβατικής Ιατρικής με τη μορφή του φαινομένου placebo, χωρίς κάποιος να αμφισβητεί την αποτελεσματικότητά της. Όμως, το πρόβλημα των αρνητικών ευρημάτων των μελετών παραμένει. Εάν οι εναλλακτικές μέθοδοι αποτελούν απλά τεχνικές ενεργοποίησης του φαινομένου placebo, δεν έχουν ειδική θεραπευτική αξία. Σύμφωνα με μία άποψη, η μεγαλύτερη αποδοχή των εναλλακτικών μεθόδων από τις αρμόδιες υπηρεσίες των δυτικών χωρών και η πραγματοποίηση μελετών, ακόμα και σε δυτικά πανεπιστήμια με αντικείμενο το θεωρητικό τους υπόβαθρο, αναμένεται να οδηγήσουν στη βελτίωση της αποτελεσματικότητας των μεθόδων. Αυτό θα συμβεί με την αποσαφήνιση στοιχείων, τα οποία παρέμεναν χωρίς συστηματική ερευνητική αξιολόγηση για πολλές δεκαετίες ή δεν αποτελούσαν κομμάτι της δυτικής επιστημονικής γνώσης. Όμως, σε τελική ανάλυση, πιθανώς να αποτελεί οξύμωρο σχήμα να προσπαθούμε να αξιολογήσουμε τις εναλλακτικές μεθόδους με εργαλεία σχεδιασμένα για τις εφαρμογές της συμβατικής Ιατρικής. Για παράδειγμα, όταν μια θεραπεία αποσκοπεί στην προαγωγή της υγείας με ολιστικά κριτήρια, είναι δυνατό το θεραπευτικό όφελος να αποτυπωθεί από μια ερευνητική διαδικασία κατά την οποία η θετική έκβαση ορίζεται ως η υποχώρηση ενός συμπτώματος ή η αναστροφή μιας παθολογικής διεργασίας;

Ποια θεραπεία είναι (πραγματικά) αποτελεσματική;

Το φαινόμενο placebo δυσχεραίνει την προσπάθειά μας να ορίσουμε την πραγματικά δραστική θεραπεία. Σύμφωνα με κοινωνιολογικές παρατηρήσεις, στον χώρο της υγείας, όσοι έχουν μια βαθιά πίστη στις δυνατότητες της επιστήμης, εμφανίζουν υψηλότερες επιδράσεις αυτού του φαινομένου όταν υποβάλλονται σε μεθόδους της συμβατικής Ιατρικής. Αντίθετα, εκείνοι που αρέσκονται σε παραδοσιακά συστήματα γνώσης, χαρακτηρίζονται από μεγαλύτερη επίδραση αυτο-θεραπευτικών μηχανισμών όταν υποβάλλονται σε εναλλακτικές μεθόδους.

Όπως αναφέρθηκε, σήμερα, μια θεραπευτική μέθοδος θεωρείται αποτελεσματική όταν πλεονεκτεί έναντι της επίδρασης του φαινομένου placebo. Όμως, τα τελευταία χρόνια έχει αρχίσει να αναπτύσσεται μια κριτική αναφορικά με αυτή την αντίληψη από ορισμένους ειδικούς. Για ποιον λόγο το κριτήριο να μην είναι η βελτίωση της κατάστασης της υγείας του ασθενούς σε σχέση με το επίπεδο στο οποίο βρισκόταν πριν την εφαρμογή της θεραπείας; Παρόλο που το ερώτημα αυτό αφορά την Ιατρική συνολικά, η απάντηση που θα δοθεί μπορεί να μεταβάλει τον τρόπο που εκτιμώνται οι εναλλακτικές θεραπείες ειδικότερα.

No comments: