Ερμηνεύοντας τη Δράση Περιβαλλοντικών Παραγόντων για την Εμφάνιση Παθήσεων του Εγκεφάλου

Παρά την αναγνώριση της σημαντικής επίδρασης περιβαλλοντικών παραγόντων στον εγκεφαλικό ιστό, απαιτείται περαιτέρω ερευνητικό έργο ώστε να αποκαλυφθούν οι υποκείμενοι παθογενετικοί μηχανισμοί. Γενικά, θεωρείται ότι στις εγκεφαλικές επιπτώσεις της ρύπανσης του αέρα συμβάλλουν η διαταραχή της ακεραιότητας του αιματοεγκεφαλικού φραγμού, η εκφύλιση των νευρώνων του εγκεφαλικού φλοιού, η καταστροφή των νευρογλοιακών κυττάρων της λευκής ουσίας και ο σχηματισμός νευροϊνιδιακών δεματίων στον εγκέφαλο. Ως συνέπεια των προηγουμένων μηχανισμών επέρχονται μόνιμες μεταβολές της δομής και της βιοχημείας του εγκεφάλου που συνδέονται με την εμφάνιση παθολογικών διαταραχών, αν και μπορεί να παραμένουν υποκλινικές (αφανείς) για μεγάλο χρονικό διάστημα. 

Οι επιπτώσεις της ατμοσφαιρικής ρύπανσης στον εγκέφαλο καταγράφηκαν αρχικά ως αύξηση της συχνότητας ισχαιμικών εγκεφαλικών επεισοδίων σε άτομα που εκτίθεντο σε υψηλή ρύπανση του αέρα εσωτερικών χώρων. Η διαταραχή της ακεραιότητας του αιματοεγκεφαλικού φραγμού θεωρείται σημαντική παράμετρος των νευρολογικών συνεπειών της μόλυνσης του περιβάλλοντος. Ο εγκεφαλικός ιστός είναι περισσότερο εκτεθειμένος στους βλαπτικούς παράγοντες όταν ο φραγμός επιτρέπει τη διέλευση μεγαλύτερου αριθμού ουσιών. Η παρουσία των ρυπαντών στον εγκεφαλικό ιστό ενεργοποιεί τοπικά φλεγμονώδεις διεργασίες. Η φλεγμονή του εγκεφαλικού ιστού συνδέεται με αύξηση του ρυθμού εκφύλισης (οι φλεγμονώδεις διεργασίες καθίστανται εντονότερες με την πάροδο της ηλικίας). Ενεργοποιώντας τις συγκεκριμένες διεργασίες, οι ρυπαντές του αέρα και τα βαρέα μέταλλα επιφέρουν ταχύτερη γήρανση του κεντρικού νευρικού συστήματος. Επίσης, η κινητοποίηση των μηχανισμών της φλεγμονής μπορεί να προκαλέσει την εμφάνιση νευροεκφυλιστικών νοσημάτων, όπως είναι η πολλαπλή σκλήρυνση, η πλάγια μυοατροφική σκλήρυνση, η νόσος Parkinson και η νόσος Alzheimer. Τέλος, σε άλλες μελέτες, η μόλυνση του περιβάλλοντος έχει συσχετισθεί με την πρόκληση επιληψίας και την ενδημική έξαρση του αυτισμού σε συγκεκριμένες γεωγραφικές περιοχές. 

Πολλαπλή Σκλήρυνση. Η χρόνια φλεγμονή οδηγεί σε δυσλειτουργία των ολιγοδενδροκυττάρων με αποτέλεσμα την καταστροφή του ελύτρου μυελίνης των νευραξόνων. Εφόσον συμβεί αυτό, η μεταβίβαση των νευρικών ερεθισμάτων διαταράσσεται και τα νευρικά κύτταρα πεθαίνουν. Η εμφάνιση της πολλαπλής σκλήρυνσης έχει συσχετισθεί με τη διαβίωση σε περιοχές που χαρακτηρίζονται από υψηλή συγκέντρωση μικροσωματιδίων στον αέρα. 

Νόσος Parkinson. Η φλεγμονή προκαλεί εξάντληση της αντιοξειδωτικής προστασίας του οργανισμού και οδηγεί σε εκφύλιση των ντοπαμινεργικών νευρώνων. 

Πλάγια Μυοατροφική Σκλήρυνση. Η χρόνια ενεργοποίηση των νευρογλοιακών κυττάρων, ως αποτέλεσμα της φλεγμονής, επιφέρει τον θάνατο κινητικών νευρώνων και τη δυσλειτουργία των αστροκυττάρων. 

Νόσος Alzheimer. Η φλεγμονή οδηγεί σε θάνατο των νευρώνων μέσω της αναστολής της ανάπτυξης των νευραξόνων και της ενεργοποίησης των αστροκυττάρων, τα οποία παράγουν πρωτεογλυκάνες. Οι πρωτεογλυκάνες συσσωρεύονται εκλεκτικά στον ιππόκαμπο και στον φλοιό, στοιχείο που ερμηνεύει την κατά πολύ σοβαρότερη εκφύλιση σε αυτές τις περιοχές του εγκεφάλου. 

Επιληψία. Ερευνητές στη Χιλή έχουν διαπιστώσει στατιστικώς σημαντική συσχέτιση μεταξύ πολλών ρυπαντών του αέρα και του κινδύνου εμφάνισης επιληψίας. Σε αυτούς περιλαμβάνονται το μονοξείδιο του άνθρακα, το όζον, το διοξείδιο του θείου, το διοξείδιο του αζώτου και διάφορα μικρο- και μακρο- σωματίδια. Πιθανώς, οι ρυπαντές του αέρα αυξάνουν τον κίνδυνο της επιληψίας μέσω της ενεργοποίησης της σύνθεσης διαμεσολαβητών της φλεγμονής και της προαγωγής του οξειδωτικού stress. Ως τελική συνέπεια επέρχεται αλλοίωση του αιματοεγκεφαλικού φραγμού που οδηγεί σε φλεγμονή του εγκεφαλικού ιστού. Δεδομένου ότι η επιληψία είναι γνωστό ότι συνδέεται με φλεγμονώδεις διεργασίες στον εγκέφαλο, η ρύπανση του αέρα μπορεί να θεωρηθεί επιπλέον παράγοντας κινδύνου σε άτομα που είναι γενετικά προδιατεθειμένα για την εμφάνιση της νόσου.

Αυτισμός. Ο αυτισμός αποτελεί μία ακόμα παθολογική κατάσταση, η οποία έχει συνδεθεί με την έκθεση σε χημικούς παράγοντες του περιβάλλοντος (βαρέα μέταλλα) – ειδικά σε άτομα που βρίσκονται σε αυξημένο κίνδυνο βάσει του γενετικού τους υποστρώματος. Το γεγονός ότι ο υδράργυρος και ο μόλυβδος ενοχοποιούνται για την πρόκληση φλεγμονής του εγκεφαλικού ιστού έχει οδηγήσει ορισμένους ερευνητές να συμπεριλάβουν τα βαρέα μέταλλα στους αιτιολογικούς παράγοντες της νόσου. Ωστόσο, η άποψη αυτή είναι αμφισβητήσιμη, δεδομένου ότι άλλοι ερευνητές αποδίδουν την καταγραφή της αυξημένης επίπτωσης του αυτισμού σε επιλεγμένες γεωγραφικές περιοχές στην εφαρμογή αποτελεσματικότερων μεθόδων παρακολούθησης του πληθυσμού. Συνεπώς, δεν αποδέχονται τον ρόλο ειδικών περιβαλλοντικών παραγόντων (όπως τα βαρέα μέταλλα) για την εμφάνιση των περιστατικών στις συγκεκριμένες περιοχές.

Σύμφωνα με την άποψη πολλών μελών της διεθνούς επιστημονικής κοινότητας, τα νευροψυχιατρικά νοσήματα, όπως η νόσος Parkinson, η κατάθλιψη, οι άνοιες και ειδικότερα η νόσος Alzheimer, αναμένεται να αποτελέσουν κύρια αίτια νοσηρότητας κατά τον 21ο αιώνα. Ως έναν βαθμό, η πρόβλεψη αυτή ερμηνεύεται από τη μεταβολή των χαρακτηριστικών του ανθρώπινου πληθυσμού τις τελευταίες δεκαετίες. Για παράδειγμα, η αύξηση του προσδόκιμου επιβίωσης και του ποσοστού των ατόμων που ανήκουν στην τρίτη ηλικία αναπόφευκτα συνοδεύονται από άνοδο της συχνότητας νευροεκφυλιστικών νοσημάτων. Ωστόσο, οι εκφυλιστικές διεργασίες με την πάροδο της ηλικίας αδυνατούν να δικαιολογήσουν συνολικά αυτή την τάση. Επίσης, οι κοινωνιολογικές προσεγγίσεις της κατάθλιψης παρέχουν κάποια στοιχεία για την παρατηρούμενη αύξηση, αλλά δεν αιτιολογούν πλήρως την έκταση του προβλήματος. Η κατάθλιψη έχει πράγματι αποκτήσει επιδημικές διαστάσεις στον δυτικό κόσμο, όπως υποδεικνύεται και από την αύξηση της χρήσης αντικαταθλιπτικών φαρμάκων (ακόμα και αν ενδεχομένως συνυπολογισθούν οικονομικές παράμετροι). Συνεπώς, το μέγεθος της αύξησης της επίπτωσης των νευροψυχιατρικών νοσημάτων παραμένει ένα δυσερμήνευτο φαινόμενο σύμφωνα με τις καθιερωμένες γνώσεις. Για αυτόν τον λόγο, η μελέτη της επίδρασης της ρύπανσης του περιβάλλοντος για την εμφάνιση αυτών των παθολογικών καταστάσεων παρέχει μία νέα κατεύθυνση στη σχετική έρευνα, η οποία πιθανώς να οδηγήσει σε συμπεράσματα που κανείς δεν υποπτευόταν παλαιότερα. Ταυτόχρονα, τα ευρήματα αυτά θα επιτρέψουν τον σχεδιασμό αποτελεσματικότερων μέτρων πρόληψης των νευροψυχιατρικών νοσημάτων, ενώ παράλληλα θα συμβάλλουν στην περαιτέρω υιοθέτηση οικολογικών προσεγγίσεων στις σύγχρονες κοινωνίες.

No comments: